Kobiece spojrzenie na pornografię. Kobiece ciało w pornografii

Opublikowano:

Katarzyna Jewtuch | Wrocław

Abstrakt

Badania nad pornografią w kulturze są obecnie jednymi z prężniej rozwijających się obszarow dyskursu naukowego. Najczęściej taka sytuacja dotyczy jednak ośrodkow i badaczy zagranicznych, chociaż od niedawna z tego rodzaju badaniami możemy zetknąć się na rodzimej scenie akademickiej. Badania nad erotyką i pornografią w chwili obecnej wydają się jak najbardziej uzasadnione, gdyż nagość czy seks są dziś wszechobecne i ogolnodostępne, a nierzadko stanowią rownież element strategii marketingowych. Refleksja nad statusem erotyki i pornografii w szeroko rozumianej kulturze popularnej sięga wielu dziedzin, włączając w to m.in.: takie obszary jak film, media, sztuka, marketing, ekonomia, historia, socjologia, prawo. Niniejszy artykuł porusza kwestię kobiecego spojrzenia na pornografię – zaczynając od jej szerokiej definicji. Przytoczone w tekście wypowiedzi feministek, wraz z oryginalnym kontekstem prowadzą do ogolniejszej konkluzji na temat płci w pornografii, znaczenia kobiecego ciała oraz jego estetycznego wymiaru.

słowa kluczowe: feminizm, pornografia, estetyka, popkultura, cielesność, queer, kultura wspołczesna, erotyka w kulturze

Co więcej kobiety mają prawo nie tylko do konsumowania pornografii,
ale także do uczestniczenia w niej. Jest to konsekwencja prawa do samoposiadania,
a więc swobodnego i pokojowego rozporządzania własnym
ciałem. Jeśli kobieta lubi pokazywać innym swe nagie ciało i czerpać
z tego korzyści, to wara innym od jej wyboru. Odmawianie jej tego

prawa jest rownoznaczne z odebraniem jej prawa do podejmowania decyzji
dotyczących własnego życia. Takie stanowisko wiąże się z uznaniem,
że jej ciało należy do kogoś innego – rządu, kościoła czy społeczeństwa –
i przekreśla możliwość decydowania o własnym losie1.

Wendy McElroy

Przestrzeń pornografii, ktora używa żyjących, prawdziwych kobiet, jest
przestrzenią burdeli, obozow koncentracyjnych dla kobiet, seksualnych
ubojni. Teraz pytam was: co zamierzacie zrobić?2

Andrea Dworkin

Bo liberalna wolność bynajmniej nie ma służyć rowności. Jest to wyłącznie
rowność między lepszymi. Pares inter primus. W wolności kobiet do
oglądania porno/ reklam z gołymi kobietami, itp., itd. – niestety widzę
więc powielenie figury służącej/ prostytutki, projekcji wypartej seksualności
pani na pannę służącą, ktora i tak nie ma twarzy do stracenia. Aktorki
porno – one mają odwalać za nas mokrą robotę, służyć naszemu
podnieceniu, naszej przyjemności patrzenia – liberalne uznanie dla wolności
seksualnej odbywa się cudzym, ukrytym kosztem. Ten rodzaj akceptacji
dla pornografii jest dla mnie z gruntu fałszywy, bo żadna z nas
nie zamieniłaby się z nią – aktorką grającą ciałem ku naszej (?) uciesze3.

Katarzyna Bratkowska

Wstęp

Pod koniec marca na portalu gazety „Wysokie Obcasy” ukazał się pełen dezaprobaty felieton Agnieszki Graff, w ktorym probowała udowodnić, że „niesamowita słowiańszczyzna”, o ktorej przejmująco pisała Maria Janion, odradza się w formie miękkiej pornografii4. Chodziło oczywiście o teledysk i tekst piosenki Donatana i Cleo My Słowianie. W artykule autorka przytacza argumenty, mające potwierdzić seksistowski wymiar utworu, przypominający bardziej reklamę agencji towarzyskiej niż powrot do pogańskiej cykliczności natury i bogactwa przyrody. Pomimo tego, że w teledysku nie pojawia się nawet dosłowna nagość, ale kobiety wykonujące prace domowe z wyraźnym erotycznym „zacięciem” (co ciekawe, tego

_________________________________________________

1 » A. Mingardi, Wywiad z Wendy McElroy, tłum. W. Gołoza, http://wgogloza.com/wolnosciowa-biblioteka/wywiad-z-wendy-mcelroy/ (20.05.2014).
2 » M. Płaczek, Bojowniczka Andrea Dworkin, www.lewica.pl/?id=11753 (20.05.2014).
3 » K. Bartkowska, Głęboko z gardła, http://www.feminoteka.beep.pl/readarticle.php?article_id=31 (20.05.2014).
4 » A. Graff, Porno z wycinanką, www.wysokieobcasy.pl/wysokieobcasy/1,96856,15612054,Porno_z_wycinanka.html?v=1&obxx=15612054&order=najstarsze&pId=27587104 (20.05.2014).

_________________________________________________

autorka nie komentuje jako stereotypowe, czy uwłaczające kobiecej emancypacji), w artykule czytamy: „To jest porno słowiańskie, słowiańszczyźnie bez reszty oddane. Ekstatyczne porno wspolnotowe, regionalne i patriotyczne. Porno z wycinanką, pasiakiem i kurną chatą”5. Z kolei na stronie portalu natemat.pl inna autorka pisząca dla „Wysokich Obcasow”, Karolina Sulej,

umieściła artykuł pod tytułem Czego nauczyła mnie Sasha Grey6. Pod nagłowkiem czytamy krotką charakterystykę Sashy – Aktorka porno, feministka, bizneswoman, artystka. W dalszej części tekstu dowiadujemy się o wielu zainteresowaniach Sashy, jej działalności społecznej, artystycznej – i wszystko to w tonie jeśli nie podziwu, to z pewnością zupełnej akceptacji i zrozumienia: „w jej obrazie zawsze jest pęknięcie, ktore uświadamia, że wszystkie role, ktore wybieramy, zarowno te seksualne, jak i społeczne, to tylko role, a nie esencja naszej tożsamości”. Chociaż oba teksty dotyczą zasadniczo rożnych kwestii – pierwszy odnosi się do krytycznej wypowiedzi na temat przekazu kultury popularnej, a drugi rozpoznaje kobiecą sprawczość – łączy je wspólny mianownik, ktorym jest odniesienie do pornografii. Ilustrują też, że spor o porno, rozpoczęty w latach 80. XX wieku jest ciągle żywy i chociaż nie uległ uniwersalizacji, to na pewno przestał być domeną jedynie angloamerykańskiego dyskursu feministycznego.

Pornografia

Feministki zaangażowane w ruch przeciw pornografii przedstawiają ciekawą etymologię słowa pornografia:

Słowo pornografia pochodzi od greckiego słowa porne, co oznacza „kobiece niewolnictwo seksualne”, oraz graphos, czyli pisanie lub szkicowanie. W Starożytnej Grecji słowo porne odnosiło się do najniższej kategorii prostytutek, uważanych za najbardziej wstrętne i zawsze dostępne. Słowo „pornografia” dosłownie oznacza „przedstawienie kobiet jako wstrętnych dziwek”7.

Na potrzeby tej pracy przyjmijmy jednak definicję pornografii zbudowaną przez Jonathana Elmera oraz skomentowaną przez Lecha M. Nijakowskiego8, ktora mowi o tym, że: pornografia to termin dyskursu publicznego, służący do naznaczania reprezentacji seksualności i cielesności jako nienadających się do funkcjonowania w przestrzeni publicznej9.

_________________________________________________

5 » Tamże.
6 » K. Sulej, Czego nauczyła mnie Sasha Gray? Z okazji przyjazdu gwiazdy porno do Polski, http://natemat.pl/21187,czego-nauczyla-mnie-sasha-grey-z-okazji-przyjazdu-gwiazdy-porno (20.05.2014).
7 » M. Shlayen, Czyja pornografia? Czyj feminizm?, tłum. M. Szenk, http://codziennikfeministyczny.pl/porno-feminizm-nie-pogodzenia/ (20.05.2014).
8 » J. Elmer, The Exciting Conflict: The Rhetoric of Pornography and Anti-Pornography, “Cultural Critique” 1987–1988, No. 8, cyt. za: L. Nijakowski, Pornografia. Historia, znaczenia, gatunki, Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2010, s. 46–47.
9 » Tamże, s. 50.

_________________________________________________

Celem owego naznaczania jest utrzymanie wyraźnych granic pomiędzy tym, co normalne, a tym, co patologiczne. To, jakie treści uznane zostaną za pornograficzne uwarunkowane jest kontekstem kulturowym, społecznym i politycznym. Oznaczenia materiałow dokonuje się nie tylko na drodze sądowej, ale rownież na podstawie pewnego rodzaju umowy społecznej, uwarunkowanej przez kulturę, rozumianą jako sposob życia determinowany przez wartości (chociażby moralność czy wstyd). Generuje to zależność, iż zbior elementow uznawanych za pornograficzne jest zmienny oraz zależy od czasu i miejsca10. Nie oznacza to jednak, że każda jednostka ma dostęp do takiego definiowania. Jedynie elita, grupa będąca u władzy, buduje taką definicję poprzez możliwość cenzurowania (dlatego pornografia przez długi czas nie była dostępna chociażby dla kobiet)11. Definicja ta zakłada jeszcze jedną rzecz – pornografia nie jest tylko tworzoną z rozmysłem treścią, mającą na celu jedynie wywołanie podniecenia u odbiorcy, ale za pornograficzne mogą zostać też uznane inne przekazy, na przykład dzieła sztuki, fotografie, czy nawet (jak to bywało w przeszłości) eksponaty muzealne. Z wyżej wymienionych cech wywnioskować można, że mechanizmy funkcjonowania pornografii są podobne chociażby do mechanizmow funkcjonowania sztuki. Jej dostępność dla elit wiąże się z rozumieniem sztuki i fizyczną sposobnością obcowania z nią (wkraczają tutaj kwestie finansowe, edukacja, a nawet wychowanie), a sama decyzja o tym, co sztuką jest, a co nią nie jest, zepchnięta zostaje na barki krytykow. Napięcie pojawia się w momencie, kiedy zrozumiemy fakt, iż sztuka, jeżeli już tak sklasyfikujemy pewien obiekt, wystawiana jest w ramach szeroko rozumianego przyzwolenia na widok publiczny, pornografia zaś zepchnięta zostaje na margines (chociaż piętno obsceniczności nie powoduje, że mniej uwagi poświęcamy temu, co jest poza sceną, wręcz przeciwnie12). Aby wykluczyć zbyt szczegołową charakterystykę materiałow i ich klasyfikację jako pornograficzne, dookreślmy za Peterem Michelsonem, że pornografia to związany z wyobraźnią zapis seksualnych pragnień

człowieka13. Stwierdzenie owo pozwala nam zawęzić zakres materiałow jedynie do zapisow (czy to fotograficznych, filmowych lub literackich) oraz rozszerzyć go o elementy queer, BDSM, LGBT i inne. Definicja ta wyklucza też reprezentacje cielesności nie związane z seksem, np. pornografię śmierci. Nie jest to bez znaczenia, ponieważ wraz z ewolucją postrzegania wizualnych reprezentacji seksu oraz jej form, opatrzyła nam się mainstreamowa pornografia heteroseksualna, ktora (jak zakłada przyjęta przez nas definicja) wychodzi powoli z granicy obsceny i staje się elementem kultury masowej:

_________________________________________________

10 » L. Wiliams, Hard core. Władza, przyjemność i „szaleństwo widzialności”, tłum. J. Burzyńska, I. Hansz, M. Wojtyna, Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2010, s. 24.
11 » Z tezą tą zgadza się chociażby Walter Kendrick, zwracając rownież uwagę na czasowe zmiany, jakie następują w takiegorodzaju definiowaniu (co dziś jawi się nam jako podrzędny element kultury masowej, było kiedyś domeną jedynie najwyższej klasy społecznej, rozumianej tu jako wolni, biali, heteroseksualni mężczyźni). Zob.: W. Kendrick, The Secret Museum: Pornography in Modern Culture, New York: Viking, 1987, na podstawie Linda Wiliams, dz. cyt., s. 21–23.
12 » J. Baudrillard, Ameryka, tłum. R. Lis, Warszawa: Wydaw. Sic!, 1998, s. 186–188.
13 » L. Wiliams, dz. cyt., s. 22.

_________________________________________________

Pornografizacja kultury szerokiego odbiorcy, czyli porno-chic jest wizerunkiem pornografii w niepornograficznej sztuce i kulturze […] Stanowi postmodernistyczne przekształcenie porno w artefakt kultury, ktory po takim makijażu zyskuje nowe oblicze – przestaje być pornografią, a jako jej resztki modny porn-chic – porno modą, ktora jest odpryskiem, odpadem, szczątkiem prawdziwej pornografii14.

Podsumowując, przedmiotem owej pracy będzie pornografia, rozumiana jako:

termin dyskursu publicznego, służący do naznaczania reprezentacji seksualności i cielesności jako nienadających się do funkcjonowania w przestrzeni publicznej, ograniczony do związanych z wyobraźnią zapisow seksualnych pragnień człowieka.

Feministki

Kobiece stanowiska wobec pornografii podzielić można na trzy zasadniczo rożne nurty, ktore w skrocie nazwać można antypornograficznym, antycenzuralnym i proseksualnym. Nie oznacza to jednak, że podział ten jest sztywny i jednolity. Z analizy tekstow kobiet piszących o porno nasuwa się jeden bardzo ważny wniosek – tak jak pornografia i jej definiowanie mnoży rożne punkty widzenia, zależne od przyjętej definicji i rozumienia porno, tak samo stanowiska feministek w tej kwestii są płynne i ufundowane na rożnicach w mowieniu o pornografii. Zależą od kontekstu historycznego, sytuacji politycznej, czasu oraz miejsca. Przytoczony podział, ktory zaistniał ze względu na rożnice w mowieniu o seksualności i pornografii został zapoczątkowany przez tzw. „sex wars”, ktore wiązać należy z przełomem lat 70 i 80. XX wieku. Wtedy pornografia pełnometrażowa, dostępna na szeroką skalę głownie w USA, zainicjowała spor o status pornografii w kulturze oraz rolę, jaką odgrywa w niej kobieta15.

_________________________________________________

14 » B. McNair, Seks, demokratyzacja pożądania i media, czyli kultura obnażona, tłum. E. Klekot, Warszawa: Muza, 2004, s. 5.
15 » „W połowie lat 70., wskutek zwrocenia szczegolnej uwagi na pornografię, zapanowało coraz silniejsze przekonanie, że dominujący w kulturze obraz kobiety nie jest li tylko symptomem kulturowej mizoginii, ale podstawową przyczyną opresji kobiet. Wyciągano z tego rożne wnioski – jednym z najbardziej brzemiennych w skutki był nurt feminizmu antypornograficznego. Z liberalnego optymizmu lat 60. przeszedł na skrajnie przeciwstawne pozycje konserwatywnego pesymizmu lat 80., a potrzeba opisu zaczęła ustępować miejsca potrzebie przetwarzania społecznych standardow, często w niezwykle radykalny sposob. Najbardziej kontrowersyjnym wydarzeniem było opracowanie przez Andreę Dworkin i Catharine MacKinnon w 1983 roku projektu ustawy antypornograficznej. Została ona przyjęta rok poźniej przez radę miasta Minneapolis (USA), jednak nie weszła w życie, gdyż została zawetowana przez burmistrza. Prawo to zezwalało kobietom na wszczęcie procesu cywilnego przeciw osobom związanym z produkcją, sprzedażą i dystrybucją pornografii. Podstawą oskarżenia o naruszenie swobod obywatelskich był fakt ukazywania kobiet jako obywatelek drugiej kategorii. Zrewidowaną wersję ustawy Dworkin-MacKinnon wprowadził poźniej w Indianapolis jeden z prawicowych politykow, ktory zbudował karierę polityczną w oparciu o zwalczanie prawa o rownouprawnienie kobiet i mężczyzn. Wprowadzenie w życie antypornograficznego prawa natychmiast wywołało zorganizowany i głośny sprzeciw w łonie samego

_________________________________________________

Najbardziej radykalne stanowisko w kwestii pornografii przyjęły feministki usiłujące całkowicie jej zakazać i wymazać ją z dyskursu publicznego. Feministki antypornograficzne16, powtarzając za Robin Morgan, że „pornografia jest teorią, gwałt praktyką”17, domagały się objęcia pornografii całkowitym zakazem, ponieważ w porno widziały przyczynę przemocy wobec kobiety (nie tylko gwałtow, ale i niesatysfakcjonującego życia seksualnego), porno obarczały wizualnym umocnieniem patriarchalnej władzy, spychającą kobietę do roli przedmiotu, mającego służyć jedynie męskiej przyjemności. Feministki te uważały, że jakakolwiek pornografia umacnia męski punkt widzenia świata i męską seksualność, a kobiety, ktore przyznają pornografii jakąkolwiek wartość (estetyczną, terapeutyczną), czy chociażby mowią o tym, że taka manifestacja władzy w pornografii podnieca je nazywają „kolaborującymi z fallicznym ciemiężcą”18. Dla tych kobiet podjęcie pracy w branży porno wiąże się z dysfunkcją, czy nawet niepełnosprawnością społeczną19. Przyjmując stanowisko osob wiedzących, co dla kobiet najlepsze, mocno potępiają każde inne stanowisko w tej sprawie. Kobieta będąca aktorką porno jest albo psychicznie chora, albo przez braki w edukacji nie potrafi robić nic innego, czy nawet zostaje zmuszona do prostytucji lub występow w filmach porno przez sytuację ekonomiczną. W odpowiedzi na tezy feministek antypornograficznych swoje postulaty przestawiły feministki proseksualne, ktorego teoretyczkami były między innymi Annie Sprinkle, Gayle Rubin, Betty Dodson, Susie Bright. Starały się przedefiniować wizualność pornografii tak, aby była atrakcyjna dla kobiet (feministyczne postporno) i mniejszości seksualnych. Grupa ta postulowała nie tylko całkowitą wolność seksualną, ale też wolność słowa i prawo do wyboru źrodła zarobku, nawet jeśli jest to pornografia20. Również zauważają negatywną rolę patriarchatu w kreowaniu własnej seksualności, dlatego postulują, aby każdy, niezależnie od płci czy orientacji seksualnej, miał możliwość jej rozwoju i ekspresji. Feministki te,

feminizmu. W 1984 roku powstał FACT (Feminist Anti-Censorship Taskforce), ktory zwrocił się do Sądu Najwyższego z listem wskazującym, że prawo w Indianapolis jest niezgodne z konstytucją federalną. W 1986 roku Sąd Najwyższy USA uznał, że prawo Dworkin-MacKinnon narusza wolność wypowiedzi zagwarantowaną w pierwszej poprawce do konstytucji amerykańskiej”. Cyt za.: A. Araszkiewicz, Kobieta w pornografii – feministyczne sprzeczności, http://niniwa22.cba.pl/ feminizm_pornografia.htm (20.05.2014).

_________________________________________________

16 » Feministkami, ktore objęły takie (lub bardzo zbliżone) stanowisko były między innymi Robin Morgan, Andrea Dworkin, Susan Griffin, Catherine MacKinnon, Sussane Kappler.
17 » R. Morgan, Theory and Practice: Pornography and Rape, [w:] L. Lederer (red.), Take Back the Night: Women on Pornography, New York: William Morrow and Company, 1980, cyt. za: L. Williams, dz. cyt., s. 28.
18 » A. Dworkin, Pornography: Men Possessing Women, New York: Plume, 1979, cyt. za: L. Williams, dz. cyt., s. 30.
19 » E. Korolczuk, K. Bartkowska, Polemika formalna w stylu mailowym, www.feminoteka.beep.pl/readarticle.php?article_id=86 (20.05.2014).
20 » Autorką, ktora wprost rozważa pozytywne strony mowienia i oglądania pornografii oraz krytykuje podejście feministek antypornograficznych jest Wendy McElroy. W swojej książce Feministyczne spojrzenie na pornografię oraz jej obrona szeroko komentuje poczynania feministek innych nurtow, oraz przedstawia argumenty przemawiające za tym, że pornografia może pomoc kobietom w emancypacji.

_________________________________________________

skupione na działaniu, nierzadko same były lub byłymi aktorkami porno (jak chociażby Anie Sprinkle), lub wspołpracowały przy produkcji filmow. Korzystając z narzędzi, ktore wcześniej były dla kobiet zupełnie niedostępne nawet w warstwie wizualnej czy wiedzy o nich, mowiąc o tym, że pornografia to wybor jednostki, lansowały postawę świadomej seksualnie kobiety, ktora ma prawo przyznać się do tego, co sprawia jej przyjemność, zna swoje granice oraz je przekracza, a nawet sama tworzy pornograficzny dyskurs, nie tylko w ramach konsumowania wytworow, ale zwłaszcza przy ich produkcji. Feministki antycenzuralne21 skupiają się głownie na obronie prawa do reprezentacji rożnych form seksualności, bez wartościowania i dzielenia ich na lepsze i gorsze. Linda Wiliams nazywa tę grupę rownież feminizmem wpływu społecznego. Kobiety te zdają sobie sprawę ze społecznych i historycznych wpływow, jakie przejawiają się w ludzkiej seksualności. Przekonane są rownież o tym, że opresja, którą feministki antypornograficzne widzą jedynie w męskim ucisku oraz związanymi z nim przemocą i brutalnością, instrumentalizacją kobiety (czyli w samym przekazie porno) pojawia się rownież wtedy, kiedy kobieta tłumi w sobie pożądanie, jest niepewna co do swoich wyborow w sprawie seksu i nie otrzymuje wsparcia czy zrozumienia w tej kwestii. Element wyparcia potęguje rownież relację władzy nie tylko w związkach heteroseksualnych. Feministki z tego nurtu zabiegają też o to, aby materiały wizualne nazywane pornografią mogły stanowić przedmiot rozumienia, dyskusji i analizy w odpowiednim kontekście – nie jako pojedyncze, wyrwane z kontekstu obrazy, ale jako całość – pornografia rozumiana jako element dominującej kulturowej tradycji.

Pornografia dla kobiet/postporno

Najbardziej widoczna zmiana jakościowa jaka zaszła w pornografii w ciągu ostatnich lat to wytworzenie się tak zwanego nurtu postporno. Jest to pornografia robiona z myślą o kobietach najczęściej przez kobiety (ktore w dodatku często nazywają się feministkami). Filmy te zarzuciły funkcję wspomagającą masturbację na rzecz doznań artystycznych. Korzystają z rozwiązań stosowanych w twardej pornografii, jednak celem tych odniesień jest ich złamanie22. Manifesty dwoch z grup filmowych pornografii kobiecej dostarczają ważnych informacji na temat tego, jak kobiety wyobrażają sobie pracę nad takimi filmami. Tworczynie zgromadzone wokoł projektu Dirty diaries wyszczegolniły dziesięć kategorii, m.in. piękne, takie jak my; walcz o swoje prawo do bycia napaloną; dobra dziewczyna to zła dziewczyna; tak niegrzeczna jak chcesz być; legalna aborcja jest ludzkim

_________________________________________________

21 » Kobietami, ktore można określić jako feministki antycenzuralne są Ann Snitow, Elisabeth Hess, oraz działaczki zrzeszone w ramach organizacji FACT (Feminist Anti-Censorship Taskforce).
22 » P. Dudziński, Filmowa pornografia dla kobiet i feministyczne postporno – proba rekonesansu, [w:] A. Ponikowska i in. (red.), Seksualność w zwierciadle humanistyki, Poznań: Stowarzyszenie „Nowa Humanistyka”, 2012, https://knokblog.files.wordpress. com/2012/12/tom_pokonferencyjny_seksualnosc_w_zwierciadle_humanistyki.pdf, s. 7–17 (20.05.2014).

_________________________________________________

prawem; pozostań queer; rob to sama23. W postulatach tych widoczne są dążenia do wyzwolenia nie tylko kobiecej, ale i każdej nienormalnej seksualności. Z kolei wspominana wcześniej wytwornia Pussy Power w swoim manifeście skupia się nie tyle na aktywistycznej stronie filmow, co na ich konstruowaniu. Wyszczegolnionymi przez tworcow sprawami są: fabuła jako historia dziejąca się między bohaterami, z ciągłością narracji, bez seksu wyrwanego z kontekstu, chyba że jest to jedna z fantazji bohatera; erotyzm rozumiany jako ekspozycja kobiecych pragnień i pożądania, ktore ma być głownym wątkiem i punktem wyjścia; pozytywny stosunek do ciała –bohaterowie nie muszą być kompletnie nadzy, zbędne są zbliżenia na genitalia; ciało ma być ukazane jako obiekt zmysłowy, przy czym ciało mężczyzny ma być rownowartościowym obiektem erotycznym; zakaz obrazow presji i przymusu zakładający w filmie brak scen przemocy, ze szczegolnym uwzględnieniem fellatio – nie pokazuje się rownież scen zmuszania kobiet do miłości francuskiej oraz stosowania przemocy, szarpania za włosy, czy wytrysku na twarz kobiety24. Nurt ten zdaje się odwracać sytuację – kobieta, ktora wcześniej była tylko seksualnym obiektem staje się osobą decydującą. W skrajnym przypadku doprowadzić to może do zupełnego uprzedmiotowienia mężczyzny i jego roli, sprowadzając ją do obiektu, ktorym była wcześniej kobieta. Wymienione przez Pussy Power wyznaczniki idealnie obrazują postulaty Sontag zawarte w Wyobraźni pornograficznej. Sceny pornograficzne stają się tu tylko jednym z wielu czynnikow decydujących o atrakcyjności. Jednak feministki będące przeciwko pornografii, nie akceptują nawet tego rodzaju filmow porno.

Jeśli „feministyczne porno” oznacza jedynie małe niezależne studia porno kręcące pornografię queer, to i tak nie jest ona w stanie sprostać krzywdom jakie wyrządza zarabiający 100 milionow dolarow rocznie mizoginistyczna branża porno. […] Zamiast wolności, feministki-zwolenniczki porno definiują rowność jako rowne możliwości korzystania, chcąc dać (zazwyczaj białym zamożnym lub średniozamożnym) kobietom prawo do czerpania z cierpienia innych tak samo, jak robią to mężczyźni25.

Estetyka porno

Ann Snitow w swoim artykule, ktory ukazał się w antologii Women Against Censorship stawia pytania o specyfikę pornografii. W liście tych pytań znalazło się między innymi: Jak bardzo pornografia podlega prawom własnej estetyki?26.

_________________________________________________

23 » Tamże, s. 15.
24 » M. Grzebałkowska, Kobiece porno, www.wysokieobcasy.pl/wysokieobcasy/1,96856,7505544,Kobiece_porno.html?as=2 (20.05.2014).
25 » M. Shlayen, dz. cyt.
26 » V. Burstyn (red.), Women Against Censorship, Vancouver: Douglas & McIntyre, 1985, s. 119, cyt. za: L. Williams, dz. cyt., s. 36.

_________________________________________________

Pornografii wizualnej bardzo długo odmawiano jakichkolwiek wartości artystycznych, czy nawet estetycznych (rozumianych jako związanych z obcowaniem z pięknem). Działało to też w drugą stronę – dzieła sztuki, czy eksponaty muzealne, ktore w trakcie regulacji prawnych zostały określone mianem pornografii od razu traciły na znaczeniu, wyzbywały się swojej artystycznej wartości i usuwane były z widoku publicznego27. Wydawać by się mogło, że pornografia wypracowała swoją własną estetykę. Przez długi czas ufundowana była na potrzebach poznawczych i uwidocznieniu „niewidzialnej rozkosz ”, ktorą była rozkosz kobieca28. Wyraża się ona nie tylko w pojmowaniu piękna ciała, eterycznej wizji seksu (według niektórych niszczonej przez porno), ale i w rożnicy pomiędzy dziełem sztuki i bezwartościowym porno, czy jego terapeutycznej mocy oraz widzialności i płynącej z niej przyjemności. Ważnym czynnikiem decydującym o tym, czy mamy do czynienia ze sztuką jest wartość estetyczna dzieła, ktorej do niedawna (a czasem i wspołcześnie) odmawia się pornografii. Susan Sontag w eseju Wyobraźnia pornograficzna wyszczegolnia cztery ogolnie przyjęte tezy wzajemnego wykluczania się pornografii i literatury (chociaż tezy te przypisać można rownież do innych rodzajow sztuki)29. Tezy owe streścić można w następujących punktach: 1) głownym celem pornografii jest wzbudzanie podniecenia seksualnego, za to sztuka działa na zmysł artystyczny oraz intelekt, 2) pornografii brak wyważonej linii tematycznej, związkow kompozycyjnych oraz przyczynowo skutkowych, a co za tym idzie mamy do czynienia ze zbagatelizowaniem fabuły lub wręcz jej brakiem, 3) forma pornografii jest zupełnie lekceważona i traktowana jedynie jako instrument, mający jeden cel: jest nośnikiem do przekazania treści, mających wzbudzić podniecenie, 4) pornografia zaniedbuje złożoność, motywację, wiarygodność oraz ukształtowanie postaci30. Wszystkie te tezy przemawiają za tym, że pornografia jest po prostu odpowiedzią na zły gust mężczyzn, ktorzy małym intelektualnym kosztem chcą wywołać w sobie i zaspokoić podniecenie seksualne. Pornografia jest tu bezwartościowym, patologicznym przekazem, nie mającym celu ani formy, jedynie kiepsko podaną treść. Takie rozumienie pornografii zgadza się poniekąd z poglądami feministek antypornograficznych. Jednak nawet pobieżny ogląd historii kinematografii pokazuje, że nie do końca tak jest. Obecnie pornografia nie bazuje na podnieceniu, ale na sprzedaży. Jest komercyjnym wytworem, ktory działa bardziej na ludzką ciekawość (uwidocznienie niewidzialnej rozkoszy). Nie da się co prawda wykluczyć zamiaru podniecenia odbiorcy, ale podniecenie to może się ujawniać na kilku płaszczyznach. Zmysł artystyczny, o jakim wspomina Sontag w swoim eseju, jest niczym innym jak poczuciem estetyki.

_________________________________________________

27 » Zob.: W. Kendrick, dz. cyt.
28 » L. Wiliams, dz. cyt., s. 59–61.
29 » S. Sontag, Wyobraźnia pornograficzna, tłum. I. Sieradzki, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1974, nr 2, s. 36–58.
30 » Tamże, s. 40–41.

_________________________________________________

Feministki

zarzucają często pornografii, że czyni kobiece ciało sztucznym, wyidealizowanym, przez co zaburza postrzeganie realnego ciała (zapominając o tym, że takie same przekłamania dotyczą męskiego ciała), zamazuje dostrzeganie naturalnego piękna, sprawia, że mężczyźni nie potrafią już uprawiać seksu z realną kobietą, nie czują podniecenia. Ale przecież to samo robi branża modowa i popkultura, nawet w znacznie większym stopniu. Na pierwszej lepszej stronie internetowej z filmami porno dostrzec możemy mnogość kategorii, w ktorych odnajdziemy takie jak: ebony, curvy, bbw (big booty women), milf (kobiety dojrzałe) czy inne31. Pokazuje to fakt, że pornografia nie jest tak hermetyczną i wykluczającą, jak chciałyby niektore feministki. Nie można zaprzeczyć, że kategorie te skierowane są do gustu męskiego odbiorcy

(chociaż wspołcześnie niekoniecznie), ale nie można też powiedzieć, że w filmach porno występują tylko szczupłe lalki Barbie z ogromnym biustem32. Same kobiety przyłączają się do zmiany postrzegania ciała w przestrzeni publicznej – zaczynając od Sashy Grey, ktora swoim naturalnym wyglądem nie przypomina aktorki porno, na sekstremistycznych protestach Femenu kończąc33. Kobiety ze swoich ciał, ktore były tylko obiektem do oglądania, stworzyły świadomie widoczny atut, wykorzystując go do swoich celow. Od niedawna na stronach porno znaleźć można też inne kategorie. Esthetic, artistic, sensual34 – w najwyższej jakości HD, montowane w sposob, ktory podkreślać ma piękno ciała, zmysłowość seksu i piękno stosunku. Nie jest to typowe porno dla kobiet, chociaż takie określenia pojawiają się w tagach (female friendly porn). Zrozumiałym jest to, że porno takie nie podnosi rangi roli kobiety, nie sprawia, że kobieta staje się w filmie podmiotem, wręcz przeciwnie – daje wrażenie kolejnej kategoryzacji i stereotypizacji tego, co się kobietom podoba i co mogą oglądać – oto ktoś w swojej uczciwości oznacza film, aby kobiety nie musiały oglądać perwersyjnych nagrań, a skoro wiadomo, że kobiety zostały dopuszczone już oficjalnie do odbioru pornografii, trzeba stworzyć dla nich specjalną przestrzeń. Kolejne dyskryminujące działanie, mające odebrać kobietom możliwość definiowania swoich pragnień – powiedziałyby feministki antycenzuralne. Feministki antypornograficzne w ogole nie dopuściłby takiego rozwiązania. W kwestii działania sztuki na zmysł artystyczny i intelekt pojawia się jeszcze jedna ciekawa interpretacja:

Croce uważał estetykę za podstawę swojej koncepcji, bo odwołuje się ona do najbardziej fundamentalnej spośrod naszych władz poznawczych – intuicji, stanowiącej opozycję wobec intelektu i jego obiektywizujących ciągot. Intuicja ma charakter subiektywny i nie posługuje się pojęciami – jest zdolnością

_________________________________________________

31 » Kategorie filmow porno rożnią się nieco w zależności od strony internetowej, przykład: www.redtube.com/channels, http://www.pornhub.com/categories.
32 » Zob.: 11 sposobow, na ktore mainstremowa pornografia wprowadza kobiety w błąd odnośnie seksu, Huffington Post, tłum. K. Matysiak, http://codziennikfeministyczny.pl/11-sposobow-na-ktore-mainstreamowa-pornografia-wprowadza- -kobiety-blad-odnosnie-seksu/ (20.05.2014).
33 » L. Krakowiak, Nagi protest feministek przeciw porno w Google, www.idg.pl/news/348238/nagi.protest.feministek.przeciw. porno.w.google.html (20.05.2014).
34 » Niektore filmy określane są mianem x-art (nazwę tą nosi rownież wytwornia takich filmow porno, zob.: A. Baidawi, The erotic revolution, www.gq-magazine.co.uk/girls/articles/2013–03/13/brigham-colette-field-x-art-sex-scene (20.05.2014).

_________________________________________________

wyobrażania sobie i doznawania wrażeń. Najważniejszą jej cechą jest jednak to, że posiada naturę ekspresyjną, tzn. jest w stanie dać wyraz konkretnym przeżyciom jednostki. Zdaniem Crocego w momencie pojawienia się intuicji pojawia się tworczość, a dzięki niej dzieła sztuki35.

Pornografia, ktora bezsprzecznie działa na wyobraźnię, nie wymaga od nas intelektualnych interpretacji, chociaż usytuowana powinna być w kontekście (jak postulują feministki antycenzuralne). Koncepcja Benedetto Croce zakłada też wrażeniowość i siłę wyobraźni; porno zdecydowanie daje wyraz przeżyć jednostki (prawda, że jest to film najczęściej reżyserowany i grany, ale dotyczy sfery ludzkiego życia). Nie można też zaprzeczyć, że chociaż pornografia wyparła pewną wizję seksu z dominującego wyobrażenia, funkcjonującego w społeczeństwie, zastąpiła ją inną – wyraźnie „teatralną”, przez co sztuczną i być może też w pewnym sensie artystyczną. Nie bez przyczyny osoby występujące w filmach porno nazywa się aktorami. Pornografia wpływa też na dziedziny sztuki, dając narzędzie do innego rodzaju reprezentacji seksu – do tej pory trwa spor o to, czy Antychryst Larsa von Triera (będącego współwłaścicielem wytworni filmow porno dla kobiet Pussy Power) to po prostu pornografia. Forma w pornografii wydaje się być rownież ważnym nośnikiem – zaczynając od tego, że nowe technologie szybko znajdują zastosowanie w filmach porno, po mnogość gatunkow i fakt, że filmy porno dysponują całą gamą środkow dostępnych dla sztuki filmowej. „Jeśli piękno i wzniosłość były kryteriami wartości estetycznej w XVIII i XIX wieku, to można się zastanowić, czy ich odpowiednikiem u progu XXI wieku nie jest odraza i obrzydzenie”36 – cytat ten wydaje się być dobrą odpowiedzą na zarzuty stawiane pornografii, że jest ona szybka, coraz bardziej wulgarna, obrzydliwa, wręcz anty-estetyczna37.

Ciało pornograficzne/ciało feministyczne

Głownym obiektem, na jakim bazuje pornografia jest ciało i cielesność. Z racji swojej anatomii jest to głownie kobiece ciało, ktorego ukrytą, wewnętrzną rozkosz pornografia stara się wydrzeć na zewnątrz, ale też sam mechanizm uprawiania seksu i możliwość spojrzenia na niego z innej perspektywy (ujęcia jakie oferuje porno są nie do zaobserwowania podczas samodzielnego uprawiania seksu). Ciało pornograficzne ma pewne swoiste właściwości. W tekście Projekt pornografii organicznej Paulina Kwiatkowska probuje je dookreślić:

Pornografia ma w sobie potencjał, by stać się polem formalnych eksperymentow nad cielesną kombinatoryką, nad seksualną teorią mnogości. […] Tworcze możliwości pornografii tkwią przede wszystkim w operowaniu

_________________________________________________

35 » K. Kasia, Rzemiosło formowania. Luigiego Pareysona estetyka formatywności, Krakow: Towarzystwo Autorow i Wydawcow Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2008, s. 8.
36 » C. Korsmeyer, Gender w estetyce, tłum. A. Nacher, Krakow: Towarzystwo Autorow i Wydawcow Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2008, s. 156.
37 » Zob. T. Ponikło, Anty-estetyka porno, „Więź” 2008, nr 7–8(597), s. 64–71.

_________________________________________________

wysoko przetworzonym i wielowymiarowym Ciałem umieszczonym w nieprzypadkowym i niejednoznacznym punkcie czasoprzestrzeni, w jej załamaniu. […] Czym jest, czym może stać się Ciało Pornograficzne? Przede wszystkim jawi się, jako złożona struktura fizjologiczna otwarta na wszelkie interakcje, podatna na zmiany, plastyczna, o jedynie umownie wyznaczonych granicach. Ciało pornograficzne nie ma trwałego konturu, a raczej migotliwą powierzchnię, całe jest wypełnieniem, bogactwem faktur i konsystencji. Choć może wydać się to paradoksem, ciało pornograficzne pozbawione jest płci, jest płciowo indyferentne38.

Ciało to wydaje się być ponad-płciową milczącą hybrydą, niezwykle atrakcyjną, wymykającą się kategoriom, poprzez swoje powiększenie i wyolbrzymienie całe stające się organem, całe stające się nośnikiem zmysłowości. Powiększenie to nadaje owemu ciału estetyczny walor abstrakcji39. Ciało to musi też pozwalać na działanie względem niego, samo nie mając takiej mocy. Jest tyleż abstrakcyjne, co hiperrealne, ponieważ zdaje się być zupełnie oderwane od swojego właściciela, nie ma podmiotowości, tożsamości – co związane jest z brakiem płci40. Trudno stwierdzić, czy jest czysto naturalne (wywołując obrzydzenie i podniecenie zarazem, wstręt i ciekawość), czy też kulturowe (dając się formować na rożne sposoby, jako materia organiczna, ale sublimujące w siebie czas i przestrzeń, czyniąc je jednym ze swoich organow). Ciało feministyczne41 jest zupełnie odrębnym bytem. Najlepiej chyba opisuje je Luce Irigaray w swoich

rozważaniach nad kobiecą podmiotowością. Tym, co konstytuuje naszą tożsamość według Irigaray, jest płeć i język, ktory powinien być na tyle pojemny, aby pozwalał wypowiadać się tą płcią. Ja nie istnieje wcześniej, jest stwarzane poprzez język, ktory powinien zawierać w sobie takie słowa, aby szczegolne kobiece doświadczenie mogło się w nim zawrzeć. Ukrywanie swojej płci w języku powoduje, że kobieta zaczyna znow funkcjonować w sposób negatywny – jako nie-mężczyzna42. Ponadto Irigaray używa morfologii kobiecego ciała do interpretowania granicy pomiędzy tym, co przedstawialne w ramach porządku symbolicznego, a tym, czego przedstawić się w tym porządku nie da, posługując się tropem warg43. Wargi oznaczają tutaj jednocześnie usta, jak i wargi sromowe oraz wilgoć, ktora jest w nich produkowana. Metafora ta tłumaczy kobiecość poprzez podwojność, zaspokajając potrzebę szczegolnej ekspresji i terminologii, dopasowanej do kobiecości.

Ślina ust i inne płyny oznaczają liminalność, pogranicze, przestrzeń, ktora ześlizguje się między dwoma porządkami – wnętrzem i zewnętrzem, tym, co niereprezentowalne, i tym, co symboliczne44.

_________________________________________________

38 » P. Kwiatkowska, Projekt pornografii organicznej, www.orgiamysli.pl/kwiatkowska_4 (20.05.2014).
39 » Tamże.
40 » C. Korsmeyer, dz. cyt., s. 158.
41 » Literatura nie posługuje się tym pojęciem. Zostało ono wybrane na potrzeby owej pracy.
42 » C. Korsmeyer, dz. cyt., s. 170.
43 » Tamże, s. 171.
44 » Tamże.

_________________________________________________

Ciało pornograficzne, chociaż tak mocno wyzwolone, jest nieme i przedmiotowe. Ciało feministyczne za to domaga się głosu, ma tożsamość, ciągle jest stwarzane, ponadto jest zdolne do działania. Pomimo swojej zdolności do sublimacji ciało pornograficzne jest jedynie powierzchowne, podczas gdy ciało feministyczne posiada ową dwoistość, ktora jest domeną kobiecej seksualności. Oba ciała chcą wyzwolić się z negatywnego definiowania, z tym że za pomocą przeciwstawnych środkow – ciało pornograficzne przez całkowite odrzucenie płci, ciało feministyczne poprzez jej całkowitą afirmację.

Zakończenie

Feministyczny spor o istotę pornografii jest nierozstrzygalny. Wynika to nie tylko z faktu pewnych pojęciowych rożnic w definiowaniu (zarowno pornografii, jak i feminizmu, wraz z jego jakościami), ale i estetycznych, czy moralnych uwarunkowań. Branża porno zrozumiała już, że musi zacząć traktować kobiety jako rownorzędnych konsumentow i dbać o ich potrzeby. Portal internetowy PornHub wprowadził nowy sposob płatności w wybranych miejscach – jeżeli kobieta idąc do baru ma zamiar zapłacić w walucie, jaką jest Titcoins, pozwala sprzedawcy zrobić zdjęcie swojego biustu, a ten po przesłaniu owego zdjęcia dostaje realne wyrownanie kwoty od portalu. Część pieniędzy pozyskanych w ten sposob portal przeznacza na profilaktykę raka piersi45. Jest to jednak strategia marketingowa, ktora ma na celu sprzedaż produktu i realny zysk. Nie ulega jednak wątpliwości, że tylko kobiety mogą przedefiniować czy odmienić porno, ponieważ jako ofiary mają prawo mowienia o nim w sposob dyskursywny. Być może świadome przejęcie roli wstrętnych brudnych dziwek – przemienienie negatywnego dyskursu w dyskurs pozytywny, jak to miało miejsce w środowisku queer – pomogłoby w zawłaszczeniu porno?

Literatura

11 sposobow, na ktore mainstremowa pornografia wprowadza kobiety w błąd odnośnie seksu, „Huffington Post”, tłum. K. Matysiak, http://codziennikfeministyczny.pl/11-sposobow-na-ktore-mainstreamowa- pornografia-wprowadza-kobiety-blad-odnosnie-seksu (20.05.2014).
Baidawi A., The erotic revolution, www.gq-magazine.co.uk/girls/articles/2013–03/13/brigham-colettefield-x-art-sex-scene (20.05.2014).
Baudrillard J., Ameryka, tłum. R Lis, Warszawa: Wydaw. Sic!, 1998.
Bartkowska K., Głęboko z gardła, http://www.feminoteka.beep.pl/readarticle.php?article_id=31 (20.05.2014).
Dudziński P., Filmowa pornografia dla kobiet i feministyczne postporno – proba rekonesansu, [w:] Seksualność w zwierciadle humanistyki, Poznań: Stowarzyszenie „Nowa Humanistyka”, 2012, https://

_________________________________________________

45 » Pornhub: Mit Titcoins& braver Werbung zum Erfolg, Portal Chip, www.chip.de/news/Pornhub-Mit-Titcoins-braver-Werbung- zum-Erfolg_69947975.html (20.05.2014).

_________________________________________________

knokblog.files.wordpress.com/2012/12/tom_pokonferencyjny_seksualnosc_w_zwierciadle_humanistyki. pdf, s. 7–17 (20.05.2014).
Graff A., Porno z wycinanką, www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/ 1,96856,15612054,Porno_z_wycinanka. html?=1&obxx=15612054&order=najstarsze& pId=27587104 (20.05.2014).
Grzebałkowska M., Kobiece porno, www.wysokieobcasy.pl/wysokieobcasy/1,968 56,7505544,Kobiece_ porno.html?as=2 (20.05.2014).
Kasia K., Rzemiosło formowania. Luigiego Pareysona estetyka formatywności, Krakow: Towarzystwo Autorow i Wydawcow Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2008.
Korolczuk E., Bartkowska K., Polemika formalna w stylu mailowym, www.feminoteka.beep.pl/readarticle. php?article_id=86 (20.05.2014).
Korsmeyer C., Gender w estetyce, tłum. A. Nacher, Krakow: Towarzystwo Autorow i Wydawcow Prac Naukowych UNIVERSITAS, 2008.
Krakowiak L., Nagi protest feministek przeciw porno w Google, www.idg.pl/news /348238/nagi.protest. feministek.przeciw.porno.w.google.html (20.05.2014).
Kwiatkowska P., Projekt pornografii organicznej, www.orgiamysli.pl/kwiatkowska_4 (20.05.2014).
Mingardi A., Wywiad z Wendy McElroy, tłum. W. Gołoza, http://wgogloza.com/wolnosciowa-biblioteka/ wywiad-z-wendy-mcelroy/ (20.05.2014).
McNair B., Seks, demokratyzacja pożądania i media, czyli kultura obnażona, tłum. E. Klekot, Warszawa: Muza, 2004.
Nijakowski L., Pornografia. Historia, znaczenia, gatunki, Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2010.
Płaczek M., Bojowniczka Andrea Dworkin, www.lewica.pl/?id=11753 (20.05.2014).
Ponikło T., Anty-estetyka porno, „Więź”, 2008, nr 7–8(597), s. 64–71. Shlayen M., Czyja pornografia? Czyj feminizm?, tłum. M. Szenk, http://codziennikfeministyczny.pl/porno- -feminizm-nie-pogodzenia/ (20.05.2014).
Sontag S., Wyobraźnia pornograficzna, tłum. I. Sieradzki, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja”1974, nr 2, s. 36–58.
Sulej K., Czego nauczyła mnie Sasha Gray? Z okazji przyjazdu gwiazdy porno do Polski, http://natemat. pl/21187,czego-nauczyla-mnie-sasha-grey-z-okazji-przyjazdu-gwiazdy-porno (20.05.2014).

Wiliams L., Hard core. Władza, przyjemność i „szaleństwo widzialności”, tłum.: J. Burzyńska, I. Hansz, M. Wojtyna, Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2010.

Katarzyna Jewtuch

Absolwentka wrocławskiego kulturoznawstwa na specjalizacji „Kultura i media”, na studiach licencjackich realizowała specjalizację „Performance – sztuka rozwoju”, absolwentka Studium Kształcenia Animatorow Kultury i Bibliotekarzy SKIBA o profilu pantomima. Obroniła pracę magisterską o związkach popkultury i pornografii. Zainteresowania naukowe oscylują pomiędzy performatywnymi wizjami codzienności, percepcją pornografii w popkulturze i feministycznym dyskursie na temat ciała.

Summary

Women view of pornography. Female body in pornography Research on pornography in the culture are now among the most dynamically developing areas of scientific discourse. Most often, however, this applies to centers and foreign researchers, although recently this kind of research we encounter on native academic scene. Research on erotica and pornography at the moment seem entirely justified because nudity or sex are now ubiquitous and mainstream, and often also part of the marketing strategy. Reflection on the status of erotica and pornography in the wider popular culture dating back many fields, including among others: such areas as film, media, art, marketing, economics, history, sociology and law. This article concerns the issue of women’s perspective on pornography – starting with its broad definition. Quoted in the text of the speech feminists, along with the original context leads to more general conclusions about gender in pornography, the importance of the female body and its aesthetic dimension.

Keywords: feminism, pornography, aesthetics, pop culture, physicality, queer, contemporary culture, eroticism in culture

Share on Facebook